ZNIESIENIE WYMOGU APOSTILLE I UPROSZCZENIE PROCEDURY DOTYCZĄCEJ TŁUMACZEŃ DOKUMENTÓW OD 16.02.2019 R. – ROZPORZĄDZENIE UE NR 2016/1191

 

Ostatnia aktualizacja: 20.08.2022 r.

Unia Europejska od dawna zastanawiała się, w jaki sposób ułatwić życie obywatelom UE, którzy przemieszczają się po terytorium unijnym i często-gęsto muszą przedstawiać w różnych zagranicznych urzędach dokumenty wydane w kraju pochodzenia. Jak pewnie przekonaliście się na własnej skórze, do tej pory trzeba było nieźle się nagimnastykować, gdyż opcje były ograniczone: w niektórych przypadkach możliwe było przedłożenie odpisu aktu na druku wielojęzycznym zgodnym w Konwencją Wiedeńską z 1976 r. (chodzi tu o akty urodzenia, ślubu i zgonu), a w przypadku innych dokumentów konieczne było zlecenie wykonania tłumaczenia przysięgłego i poświadczenia go w MSW w Warszawie za pomocą apostille. Począwszy od dnia 16 lutego 2019 r., sytuacja powinna się diametralnie zmienić – piszę „powinna”, gdyż we Włoszech to wcale nie jest takie oczywiste, biorąc pod uwagę, że nadal zdarzają się urzędnicy, którzy nie dowierzają plotkom, jakoby Polska była w Unii. ;)

 

Jakich dokumentów dotyczą nowe przepisy unijne?

Opisane poniżej zasady obowiązują w przypadku dokumentów urzędowych i publicznych wystawionych przez kraje unijne, takich jak:

• akty urodzenia
• akty małżeństwa
• akty zgonu
• zaświadczenia o pozostawaniu przy życiu
• zaświadczenia o imieniu i nazwisku
• zaświadczenia o stanie cywilnym
• zaświadczenia o zdolności do zawarcia związku małżeńskiego lub partnerskiego
• dokumenty dotyczących separacji, rozwodu i unieważnienia małżeństwa
• dokumenty dotyczących rozwiązania i unieważnienia związku partnerskiego
• zaświadczenia o pochodzeniu dziecka
• dokumenty dotyczących przysposobienia
• zaświadczenia o miejscu zamieszkania, zameldowania i pobytu
• zaświadczenia o posiadanym obywatelstwie
• zaświadczenia o niekaralności wydanego przez państwo, którego jesteście obywatelami
• dokumenty wymagane w związku z kandydowaniem lub głosowaniem w wyborach do Parlamentu Europejskiego lub w wyborach lokalnych

Do dokumentów urzędowych zaliczane są również dokumenty i orzeczenia sądowe, akty notarialne, zaświadczenia o zarejestrowaniu dokumentu, zaświadczenia o dacie sporządzenia dokumentu czy poświadczenie podpisu, dotyczące powyższych kwestii.

Założenia Rozporządzenia UE 2016/1191

Chodzi generalnie o to, by procedury były w miarę możliwości jednolite i uproszczone – nie można wprawdzie wprowadzić ujednoliconych druków samych dokumentów, gdyż każdy kraj członkowski ma swoje wewnętrzne przepisy, które regulują ich formę oraz zawartość, jednak można sprawić, by ich obrót i używanie był prostszy.

APOSTILLE I LEGALIZACJA

Musicie wiedzieć, że istnieją różne konwencje międzynarodowe, które regulują sposób przygotowywania do obrotu dokumentów pomiędzy krajami, które je ratyfikowały – Polska i Włochy podpisały np. Konwencję Wiedeńską z 1976 r., która wprowadziła wielojęzyczne odpisy aktów stanu cywilnego czy Konwencję Haską z 1961 r., znoszącą wymóg legalizacji zagranicznych dokumentów urzędowych i zastępującą ją tzw. apostille, czyli poświadczeniem pozwalającym na ich używanie za granicą. Unia Europejska postanowiła jednak pójść krok dalej i znieść również wymóg apostille oraz wszelkiego rodzaju legalizacji (w przypadku państw, które nie przystąpiły do Konwencji Haskiej), byśmy mieli mniej latania i więcej czasu wolnego.

KOPIE ZGODNE Z ORYGINAŁEM

Jeżeli urząd wymaga przedstawienia oryginału jakiegoś dokumentu, nie może jednocześnie wymagać przedstawienia jego kopii zgodnej z oryginałem i vice versa – jeśli można przedstawić kopię zgodną z oryginałem, wystawioną i poświadczoną przez polski urząd, włoski urzędnik nie może domagać się przedłożenia oryginału. Albo jedno, albo drugie.

TŁUMACZENIE

[Tytułem wstępu, muszę wyjaśnić tu kwestię tłumaczeń przysięgłych, które budzą wśród Was spore emocje ze względu na nieznajomość włoskich przepisów. :) We Włoszech… nie istnieje zawód tłumacza przysięgłego - istnieją tłumaczenia przysięgłe, ale na takiej zasadzie, że ktokolwiek może przetłumaczyć dany tekst czy dokument, bez względu na jego charakter, a następnie złożyć przysięgę w sądzie na zgodność treści tłumaczenia z oryginałem. Na tym właśnie polega we Włoszech tłumaczenie przysięgłe (traduzione giurata lub asseverata) - tłumaczycie tekst, idziecie do sądu, wypełniacie i podpisujecie druk “przysięgi”, a kancelaria sądu poświadcza, że ją złożyliście. To wszystko. Jedynym ograniczeniem jest niemożność przetłumaczenia dokumentów dotyczących Was samych - jeśli więc musicie przetłumaczyć na przykład wystawione na Wasze nazwisko polskie faktury (do zeznania podatkowego) czy wyrok rozwodowy, musi to za Was zrobić ktoś inny. I znowu - to nie musi być koniecznie zawodowy tłumacz (choć w przypadku urzędowych dokumentów raczej odradzam zwracanie się do pierwszego z brzegu kolegi), możecie poprosić o przetłumaczenie pana Kazia z parteru, jeśli tylko zna włoski. Pan Kaziu pójdzie do kancelarii sądu, przysięgnie, że tłumaczenie wykonał idealnie i już, macie tłumaczenie przysięgłe.]

Z wyjątkiem wspomnianych wyżej aktów stanu cywilnego, których odpisy możecie przedstawiać od dawna we Włoszech na drukach wielojęzycznych, nie wymagających tłumaczenia ani poświadczenia apostille, wszystkie pozostałe dokumenty musiały być do tej pory tłumaczone przez tłumacza przysięgłego w Polsce, co dodatkowo wymagało poświadczenia apostille, lub poświadczane we włoskim sądzie (patrz wstęp powyżej). Rozporządzenie nr 2016/1191 nie znosi całkowicie obowiązku tłumaczenia dokumentów, ze względu na niemożność ich ujednolicenia na poziomie europejskim, jednak wprowadza standardowe, wielojęzyczne formularze, które mają sprawić, by w wielu przypadkach tłumaczenie nie było potrzebne, gdyż pełnią one rolę tłumaczenia pomocniczego. Formularz taki musi być dołączony do oryginalnego dokumentu, który macie przedstawić w urzędzie i jeśli urząd stwierdzi, że zawiera on wszystkie wymagane informacje, to ma obowiązek przyjąć dokument bez dodatkowych ceregieli, tłumaczeń i dekretów króla Maciusia I. Jeżeli natomiast w formularzu czegoś będzie brakowało, urząd ma prawo zażądać tłumaczenia, wskazując sposób jego wykonania zgodnie z obowiązującymi przepisami, przy czym kraje członkowskie muszą uznać uwierzytelnione tłumaczenie wykonane w innym państwie członkowskim.

Oczywiście w przypadku, gdy sam dokument lub formularz standardowy zostały sporządzone w języku włoskim tłumaczenie nie może być wymagane, bo nie ma czego tłumaczyć. ;)

Standardowe formularze wielojęzyczne

Formularze wielojęzyczne mogą być siłą rzeczy załączane jedynie do tych dokumentów, które można w jakiś sposób ujednolicić – trudno o to np. w przypadku aktów notarialnych czy wyroków sądowych. Możecie poprosić o ich dołączenie do dokumentów dotyczących:

• stanu cywilnego
• pozostawania przy życiu
• urodzenia
• zgonu
• małżeństwa
• zdolności do zawarcia związku małżeńskiego lub partnerskiego
• miejsca zamieszkania
• niekaralności

Taki formularz sam w sobie nie stanowi dokumentu urzędowego, więc nie ma sensu przedstawiania go bez dokumentu, do którego się on odnosi, gdyż nie ma on wówczas żadnej mocy prawnej.

Formularze składają się z dwóch części – standardowej i niestandardowej. Część standardowa zawiera nazwę formularza, podstawę prawną jego wydania, oznaczenie państwa wydającego, pola pouczeń i uwag oraz odpowiednią dla każdego druku ilość rubryk, do których wpisywane są dane. W części niestandardowej znajdują się natomiast dodatkowe pola, w zależności od państwa, które wydaje formularz – w pola te wpisywane są dodatkowe informacje, które znajdują się w oryginalnym dokumencie, a które nie są przewidziane w części standardowej. Każde państwo członkowskie miało czas na zgłoszenie potrzebnych mu rubryk, więc druki powinny być dość kompletne.

Polski urząd wypełnia formularz w języku polskim, przy czym część standardowa oraz tytuły rubryk części niestandardowej wypełniane są zarówno w języku polskim, jak i w języku włoskim (piszę tu o sytuacji, gdy polski dokument ma być przedstawiony we Włoszech).

Opłata za wydanie standardowego formularza wielojęzycznego nie może być wyższa niż koszt wydanie dokumentu urzędowego, do którego jest on załączony lub koszt wydania samego formularza – w zależności od tego, który z nich jest niższy.

Formularze we wszystkich wersjach językowych możecie sobie obejrzeć na portalu unijnym e-Justice --> KLIK. 

Nadal możecie korzystać z apostille, jeśli z jakiegoś powodu nie możecie wystąpić o wydanie formularza wielojęzycznego - ta możliwość nie została zniesiona.

SPADEK WE WŁOSZECH

Ostatnia aktualizacja: 01.01.2023 r.

 

Liczba małżeństw i rodzin polsko-włoskich jest dość pokaźna, temat spadku dotyczy więc sporej części Polaków, nie wykluczając mnie samej. Ponieważ sprawa jest dość poważna, nie zaszkodzi dowiedzieć się, jak przepisy włoskie regulują tę kwestię – informacje te mogą się Wam przydać do podjęcia decyzji dotyczących Waszych w pocie czoła zarobionych pieniędzy i majątku w różnej postaci, a przy okazji dowiecie się, jakie są Wasze prawa jako potencjalnych spadkobierców.

Napiszę o sytuacjach prostych, nieskomplikowanych, gdzie nikt się z nikim nie zamierza bić na maczety o spadek po wujku, wszyscy żyją mniej więcej w zgodzie, a państwem właściwym są Włochy. Prawo spadkowe to temat rzeka, więc ograniczę się do podstaw.

Brak testamentu i podział spadku

Jeżeli zmarły (piszę w trzeciej osobie, bo jakoś niefajnie byłoby mi pisać „po Waszej śmierci” – tfu tfu) nie zostawił testamentu lub w pozostawionym testamencie wziął pod uwagę tylko część swoich dóbr, pozostawiony przez niego majątek zostaje podzielony zgodnie z zasadami przewidzianymi przez włoskie prawo. Zmieniają się one w zależności od sytuacji rodzinnej zmarłego i generalnie sprawa wygląda następująco:

Spadkobiercy	Należna część spadku
Małżonek + 1 dziecko	1/2 małżonek i 1/2 dziecko – małżonek ma też prawo dożywotniego zajmowania domu rodzinnego, wraz z meblami i sprzętem
Małżonek + 2 lub więcej dzieci	1/3 małżonek i 2/3 do podziału między dzieci – małżonek ma prawo dożywotniego zajmowania domu rodzinnego
1 lub więcej dzieci (bez małżonka)	Spadek dzielony jest po równo między dzieci
Małżonek (bez dzieci) + rodzice lub rodzeństwo zmarłego	2/3 małżonek i 1/3 rodzice/rodzeństwo (jeśli rodzice nie żyją) - małżonek ma prawo dożywotniego zajmowania domu rodzinnego
Małżonek (bez dzieci, żyjących teściów i szwagrów)	100% spadku
Tylko dalsza rodzina	Spadek należy się krewnym do 6. stopnia, przy czym „wygrywa” najbliższy stopniem krewny (wykluczając pozostałych)
Brak krewnych	Spadek zostaje przekazany skarbowi państwa

Całkiem możliwe, że zdziwił Was czwarty punkt – jak to, jeśli nie mamy dzieci, to będę musiał dzielić się spadkiem z rodziną żony/męża? Ano tak, tak właśnie stanowią przepisy. O ile jednak rodzeństwu nie należy się zachowek (o tym później), to rodziców nie można wykluczyć nawet za pomocą testamentu, dobrze jest więc o tym pamiętać.

To nie wszystko – może się zdarzyć, że były małżonek zmarłego złoży do sądu wniosek o przyznanie świadczenia, które zostanie pokryte z pozostawionego przez niego majątku. Oczywiście to nie jest tak, że po rozwodzie można liczyć na spadek po byłym mężu, to nie o to chodzi. Były małżonek po rozwodzie traci prawo do spadku, ale sąd może mu przyznać coś w rodzaju alimentów pośmiertnych, jeśli spełni on następujące warunki:

• w momencie śmierci byłego małżonka otrzymywał od niego alimenty na utrzymanie
• nie zawarł ponownie związku małżeńskiego (wtedy zresztą traci się prawo do alimentów)
• znajduje się w trudnej sytuacji życiowej i materialnej

Samo złożenie wniosku nie oznacza, że sąd świadczenie przyzna, ale taka możliwość istnieje.

W sprawach spadkowych nie ma znaczenia wybrany przez Was reżim majątkowy, a więc wspólnota czy też rozdzielność majątkowa.

Testament

Każde z Was może oczywiście spisać testament, w którym zadecydujecie, co ma się stać po śmierci z Waszym majątkiem. Możecie zawrzeć w nim dyspozycje dotyczące całości posiadanych przez Was dóbr, możecie też np. zapisać samochód kuzynce Jadzi, rower pani z warzywniaka, a resztę zostawić w rękach przepisów, o których pisałam wyżej.

Testament może zostać spisany na dwa sposoby:

• przez notariusza, który przekaże następnie testament do archiwum i otworzy go w momencie Waszej śmierci (testamento pubblico) – konieczna jest obecność dwóch świadków
• odręcznie (testamento olografo) – musi on być napisany w całości odręcznie, przez Was (nie może Was wyręczyć syn czy przyjaciółka), zawierać datę oraz Wasz czytelny podpis; tego typu testament też można złożyć u notariusza, zwłaszcza że wcale nie tak trudno jest o jego zagubienie lub zniknięcie w tajemniczych okolicznościach (ehm)

Oczywiście możecie w każdej chwili wprowadzić zmiany do testamentu, pamiętajcie jednak, by w nowym testamencie zawrzeć zdanie anulujące poprzedni dokument. 

Jeśli testament został spisany przed notariuszem, ma on obowiązek skontaktować się z osobami w nim wymienionymi. Weźcie pod uwagę, że notariusz nie jest w żaden sposób informowany przez urzędy o śmierci klienta, zazwyczaj spadkobiercy się z nim kontaktują - niestety czasem bywa tak, że zmarły nie pozostawił danych notariusza i nikt nie wie, z kim się skontaktować w celu publikacji testamentu. Można jednak sprawdzić, czy testament został zarejestrowany w rejestrze aktów publicznych, wysyłając odpowiedni wniosek wraz ze skanem dokumentu tożsamości na adres registrogeneraletestamenti.ucan@giustizia.it - jeśli zaznaczycie, że chcecie otrzymać zaświadczenie w formie cyfrowej, zostanie ono wysłane mailem na adres, z którego urząd otrzymał wniosek. Koszt wydania zaświadczenia to 37,16 euro, a więcej informacji na ten temat znajdziecie na stronie włoskiego Ministerstwa Sprawiedliwości:

 https://www.giustizia.it/giustizia/it/mg_3_9_11.page#

W przypadku testamentu spisanego odręcznie i zostawionego np. w mieszkaniu, osoba, która go znajdzie ma obowiązek złożyć go u notariusza w celu rejestracji i publikacji, w przeciwnym razie popełnia przestępstwo (oczywiście konieczne jest wówczas wykazanie, że testament istniał i został zatajony).

Zachowek, czyli kogo nie można wykluczyć z udziału w spadku

Włochy to nie Ameryka, nie możecie wydziedziczyć wszystkich spadkobierców i przekazać całego majątku kotu tudzież kochance. Niektórych osób nie możecie wykluczyć z udziału w spadku, więc część majątku, którą możecie zarządzać za pomocą testamentu (tzw. quota disponibile) może znacznie się zmniejszyć:

Spadkobiercy	Zachowek (część nienaruszalna)	Kwota do Waszej dyspozycji
Małżonek	1/2 i prawo dożywotniego zajmowania domu rodzinnego	1/2
1 dziecko (brak małżonka)	1/2	1/2
2 lub więcej dzieci	2/3 (do podziału)	1/3
Małżonek + 1 dziecko	1/3 małżonek i prawo dożywotniego zajmowania domu rodzinnego + 1/3 dziecko	1/3
Małżonek + 2 lub więcej dzieci	1/4 małżonek i prawo dożywotniego zajmowania domu rodzinnego + 1/2 dzieci (do podziału)	1/4
Małżonek i rodzice zmarłego (tylko w przypadku braku potomstwa)	1/2 małżonek i prawo dożywotniego zajmowania domu rodzinnego + 1/4 rodzice	1/4
Rodzice (brak małżonka)	1/3	2/3

Przyjęcie spadku

Jeśli jesteście spadkobiercami zmarłego, pozostawiony przez niego spadek musi zostać przez Was przyjęty, a macie na to 10 lat od momentu śmierci krewnego. We Włoszech istnieją trzy rodzaje tej procedury:

• za pomocą odpowiedniego oświadczenia (accettazione espressa) – oznacza przyjęcie całości spadku bez żadnych dodatkowych warunków, a więc np. dziedziczycie też długi zmarłego, jeśli takie zostawił
• poprzez domniemanie przyjęcia spadku (accettazione tacita) – ma to miejsce np. wówczas, gdy z Waszego postępowania jasno wynika, że zamierzacie przyjąć spadek, np. przeprowadziliście się do odziedziczonego mieszkania
• przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza (accettazione con beneficio d’inventario) – ogranicza ono odpowiedzialność za ewentualnie długi zmarłego, gdyż wierzyciele mogą domagać się ich spłaty jedynie do wysokości pozostawionego przez dłużnika majątku, więc Wasz osobisty majątek jest nietykalny; jeśli jesteście już w posiadaniu jakichkolwiek dóbr zmarłego (np. mieszkacie w jego domu), musicie złożyć oświadczenie w ciągu trzech miesięcy, w przeciwnym wypadku będziecie całkowicie odpowiedzialni za ewentualne długi!

Bez względu na to, kiedy przyjęliście spadek, stajecie się jego właścicielami od momentu śmierci spadkodawcy.

Odrzucenie spadku

Zdarza się, że zmarły nie pozostawił ani pieniędzy, ani nieruchomości, ani nawet roweru – zostawił za to masę długów lub chociażby debet na karcie kredytowej. W tej sytuacji przyjmowanie spadku nie leży w Waszym interesie i zalecam jak najszybsze odrzucenie spadku, zanim wpadniecie w szpony dłużników.

Odrzucenia spadku dokonuje się zazwyczaj za pomocą aktu notarialnego (istnieje też możliwość złożenia odpowiedniego oświadczenia w kancelarii sądowej miejsca, w którym odbywa się postępowanie spadkowe – można w ten sposób sporo zaoszczędzić), który zostaje następnie wpisany przez notariusza do rejestru aktów spadkowych. W akcie tym nie może być zapisany żaden dodatkowy warunek, w przeciwnym wypadku spadek zostanie automatycznie uznany za przyjęty – zapomnijcie więc o odrzuceniu spadku pod warunkiem, że pozostali spadkobiercy zapłacą Wam 10000 euro. ;)

Podobnie jak w przypadku przyjęcia spadku, na odrzucenie spadku macie 10 lat od momentu śmierci spadkodawcy, chyba że jesteście już w posiadaniu dóbr zmarłego - wówczas macie na to tylko trzy miesiące.

Nie możecie przyjąć lub odrzucić tylko części spadku!

Podatki

Otrzymanie spadku wiąże się z koniecznością zapłacenia od niego podatku (imposta di successione), którego wysokość zależy od wartości uzyskanego majątku oraz stopnia pokrewieństwa ze zmarłym. Nie wszystko to, co odziedziczyliście podlega opodatkowaniu – zwolnione z podatku są na przykład obligacje państwowe czy pojazdy wpisane do włoskiego rejestru publicznego. Musicie natomiast uiścić podatek za następujące „elementy” spadku (podam Wam najczęściej dziedziczone dobra, trudno jest wymienić wszystko):

• nieruchomości i tereny – w tym również prawo do ich użytkowania
• dobra ruchome, z wyjątkiem wspomnianych wyżej pojazdów
• akcje
• udziały w przedsiębiorstwach – możecie zostać zwolnieni z podatku, jeśli postanowicie prowadzić dalej działalność gospodarczą przez co najmniej pięć lat
• pieniądze
• kosztowności

W ciągu roku od śmierci spadkodawcy musicie złożyć w urzędzie skarbowym oświadczenie spadkowe (dichiarazione di successione), w którym wymienić należy wszystkie pozostawione przez niego dobra (czyli aktywa) oraz ewentualne długi (pasywa), co pozwoli obliczyć wartość spadku.

UWAGA! Jesteście zwolnieni z obowiązku składania oświadczenia spadkowego, jeżeli spełniacie jednocześnie następujące warunki: łączna wartość spadku nie przekracza 100 tysięcy euro nie odziedziczyliście żadnej nieruchomości lub terenu zmarły był Waszym rodzicem lub małżonkiem

Jak wspomniałam, wysokość należnego podatku jest zmienna i oblicza się ją w następujący sposób:

STOPIEŃ POKREWIEŃSTWA	WARTOŚĆ SPADKU	PODATEK
Małżonek i krewni w linii prostej (dzieci, rodzice, wnuki, dziadkowie itp.)	poniżej 1 mln euro	0%
	powyżej 1 mln euro	4% od nadwyżki
Rodzeństwo	poniżej 100 tys. euro	0%
	powyżej 100 tys. euro	6% od nadwyżki
Krewni do 4. stopnia (wujkowie, kuzyni, siostrzeńcy), powinowaci w linii prostej (np. teść czy synowa) i powinowaci w linii bocznej (np. szwagrowie) do 3. stopnia	bez znaczenia	6%
Pozostali spadkobiercy	bez znaczenia	8%
Spadkobierca z orzeczonym ciężkim stopniem niepełnosprawności	poniżej 1,5 mln euro	0%
	powyżej 1,5 mln euro	zgodnie ze stopniem pokrewieństwa

Dodatkowo, jeżeli odziedziczyliście nieruchomości czy tereny, oprócz podatku spadkowego musicie zapłacić też podatek katastralny i hipoteczny:

• podatek katastralny (imposta catastale) – 1% wartości katastralnej, nie mniej niż 200 euro
• podatek hipoteczny (imposta ipotecaria) – 2% wartości katastralnej, nie mniej niż 200 euro

Jeżeli oświadczycie, że odziedziczone mieszkanie jest Waszym głównym miejscem zamieszkania lub znajduje się na terytorium gminy, w której jesteście zameldowani (tzw. prima casa), podatki te będą wynosić po 200 euro każdy, bez względu na wartość katastralną nieruchomości. Pamiętajcie jednak, że tego typu oświadczenie wiąże się z zakazem sprzedaży mieszkania przez następne pięć lat lub, jeśli je sprzedacie, kupnem innego na terenie tej samej gminy w ciągu 12 miesięcy od sprzedaży.

RENTA RODZINNA WE WŁOSZECH (PENSIONE AI SUPERSTITI)

Ostatnia aktualizacja: 15.05.2025 r.

W chwili utraty bliskiej osoby mało kto zastanawia się nad finansowym aspektem tego faktu, czemu trudno się dziwić. No dobra, jeśli zmarły był bajecznie bogaty i spodziewamy się spadku w formie willi z basenem plus kilku milionów euro, to może się zdarzyć, że myślimy o tym aspekcie nawet przed odejściem tej osoby do Domu Pana. ;) Przyjmijmy jednak, że nieboszczyk był osobą przeciętną, jachtu ani rozległych terenów zabudowanych willami nie posiadał, a my chcemy po prostu wiedzieć, czy państwo włoskie w jakiś sposób pomoże nam stanąć na nogi, przynajmniej finansowo – o tym będzie dzisiejszy artykuł.

Renta rodzinna

Włoski INPS (odpowiednik polskiego ZUS-u, jak pewnie wiecie) wypłaca świadczenia rodzinne członkom rodziny zmarłego, jeśli miał on status pracownika lub pobierał emeryturę. Jest to więc coś w rodzaju dożywotniego „przeniesienia” świadczeń należących się zmarłemu w momencie śmierci na członków rodziny mających do nich prawo.

Zgodnie z przepisami, istnieją dwa rodzaje renty rodzinnej, ogólnie zwanej pensione ai superstiti:

• pensione di reversibilità – jeśli zmarły pobierał emeryturę (pensione di vecchiaia) lub rentę związaną z całkowitą niezdolnością do pracy (pensione di invalidità/inabilità)
• pensione indiretta – jeśli zmarły nadal pracował lub pobierał rentę inwalidzką (assegno ordinario di invalidità)

Tak naprawdę różnica pomiędzy tymi dwoma rodzajami świadczeń jest niewielka i w zasadzie ogranicza się do kwestii nazewnictwa, o czym sami za chwilę się przekonacie.

Renta rodzinna przysługuje od następnego miesiąca po śmierci osoby ubezpieczonej.

Kto ma prawo do renty rodzinnej?

Zacznijmy może od określenia, kto może ubiegać się o otrzymanie renty po zmarłym i jakie musi spełnić dodatkowe warunki:

Stopień pokrewieństwa	Warunki
Małżonek (wdowiec/wdowa) oraz partner tej samej płci (w przypadku zarejestrowanego związku, tzw. unione civile)	jeśli pozostawaliście w “bezproblemowym” związku małżeńskim, renta należy Wam się automatycznie jeśli byliście w separacji, również macie prawo do renty po zmarłym - zgodnie z okólnikiem INPS nr 19/2022 nie ma już znaczenia, jak poprzednio, z czyjej winy doszło do separacji i czy otrzymujecie alimenty (assegno alimentare) jeśli doszło do rozwodu, macie prawo do renty po byłym małżonku, jeśli nie zawarliście ponownie związku małżeńskiego, otrzymywaliście od małżonka alimenty, a przed rozwodem płacił on składki na ubezpieczenie społeczne  (jeśli w międzyczasie były małżonek zawarł nowy związek małżeński, będziecie musieli podzielić się rentą z żyjącym „nowym” małżonkiem)
Dzieci	jesteście nieletni i pozostawaliście na utrzymaniu zmarłego rodzica jeśli uczycie się w szkole średniej, macie prawo do renty do momentu ukończenia 21. roku życia jeśli studiujecie na uczelni wyższej, utrzymujecie to prawo do momentu obrony pracy magisterskiej, maksymalnie do 26. roku życia jesteście niepełnosprawni i pozostawaliście na utrzymaniu zmarłego rodzica w momencie jego śmierci – w tym przypadku nie ma znaczenia Wasz wiek
Wnuki	Renta przysługuje Wam, jeśli jesteście niepełnoletni i w momencie śmierci babci/dziadka byliście na ich całkowitym utrzymaniu
Rodzice	TYLKO W PRZYPADKU BRAKU POWYŻSZYCH KREWNYCH musicie mieć ponad 65 lat nie możecie otrzymywać innych świadczeń socjalnych w momencie śmierci byliście na utrzymaniu zmarłego dziecka
Rodzeństwo	TYLKO W PRZYPADKU BRAKU POWYŻSZYCH KREWNYCH nie jesteście żonaci/zamężni jesteście niezdolni do pracy w momencie śmierci byliście na utrzymaniu zmarłego

Wymogi składkowe

Sam fakt, że utraciliście członka rodziny i że spełniacie warunki, wymienione w powyższej tabelce nie oznacza automatycznie, że otrzymacie rentę rodzinną. INPS stawia bowiem pewne warunki również zmarłym pracownikom i osobom niepełnosprawnym pobierającym „zwykłą” rentę inwalidzką (nie-emerytom).

W momencie śmierci osoby te muszą mieć opłacone 15 lat składek (łącznie, w całej „karierze”) lub co najmniej 5 lat składek, z czego co najmniej 3 w ciągu ostatnich pięciu lat poprzedzających zgon.

Wyjątek stanowi śmierć w wyniku wypadku przy pracy – wówczas INPS nie stawia wymogu składkowego, pod warunkiem, że nie zostało Wam wypłacone odszkodowanie z ubezpieczenia INAIL (jest to obowiązkowe ubezpieczenie od wypadków przy pracy).

Jednorazowy zasiłek w przypadku niewystarczających składek

Jeżeli zmarły nie opłacił wymaganej ilości składek na ubezpieczenie społeczne, możecie otrzymać z INPS coś w rodzaju jednorazowego zasiłku, ale uprzedzam, że jest on dość mizerny i niełatwy do otrzymania.

Przepisy wyróżniają dwa rodzaje zasiłku: 

• indennità di morte - jeśli zmarły zaczął płacić składki na ubezpieczenie społeczne (= pracować) przed 31.12.1995 r.; wysokość zasiłku to 45-krotność opłaconych przez zmarłego składek, w praktyce nie może być on niższy niż ok. 22 euro i wyższy niż ok. 66 euro
• indennità una tantum - jeśli zmarły zaczął płacić składki na ubezpieczenie społeczne po 31.12.1995 r.; kwotę zasiłku otrzymuje się mnożąc wysokość miesięcznego zasiłku socjalnego (assegno sociale) przez lata opłaconych przez zmarłego składek

Aby otrzymać jeden z tych zasiłków, muszą być spełnione określone warunki:

Indennità di morte

• zmarły nie uzyskał prawa do emerytury lub renty (pensione diretta)
• żaden z krewnych nie ma prawa do renty rodzinnej po zmarłym (pensione indiretta), gdyż nie zostały spełnione wymagania INPS
• w ciągu ostatnich pięciu lat przed śmiercią zmarły opłacił co najmniej rok składek na ubezpieczenie społeczne

Wniosek o przyznanie zasiłku musicie złożyć w ciągu 12 miesięcy od daty śmierci osoby ubezpieczonej.

Indennità una tantum

• nie zostały spełnione warunki konieczne do uzyskania renty rodzinnej (pensione indiretta)
• nie macie prawa do odszkodowania związanego ze śmiercią ubezpieczonego w wyniku wypadku przy pracy lub choroby zawodowej
• Wasz dochód nie przekracza limitów pozwalających na otrzymanie zasiłku socjalnego (assegno sociale)

Wysokość renty rodzinnej

Bez względu na rodzaj przysługującej Wam renty rodzinnej, jej wysokość obliczana jest tak samo – otrzymacie część świadczenia, jakie otrzymywał lub powinien otrzymać zmarły w momencie śmierci. Obecnie obowiązują następujące kwoty:

Małżonek (bez dzieci)	60%
Małżonek i 1 dziecko	80%
Małżonek i 2 dzieci	100%
Tylko 1 dziecko (bez małżonka)	70%
2 dzieci	80%
3 dzieci i więcej	100%
1 rodzic	15%
2 rodziców	30%
1 brat/siostra	15%
2 braci/sióstr	30%
3 braci/sióstr	45%
4 braci/sióstr	60%
5 braci/sióstr	75%
6 braci/sióstr	90%
Więcej niż 6 braci/sióstr	100%

Ale to nie wszystko – w zależności od Waszego dochodu, renta rodzinna może ulec zmniejszeniu, zgodnie z poniższą tabelą, obowiązującą w 2019 r.:

Dochód		Redukcja renty rodzinnej
poniżej 20007,52 euro		0%
od 20007,52 euro do 26676,52 euro		25%
od 26676,52 euro do 33345,65 euro		40%
powyżej 33345,65 euro		50%

Żeby Wam nie namieszać za bardzo w głowach, oto parę przykładów, będzie Wam łatwiej połapać się w tych wszystkich procentach i redukcjach.:) Za zmarłego posłuży nam oczywiście Kazio, który był emerytem i pobierał emeryturę w wysokości 1000 euro (dla ułatwienia).

Przykład 1

Krewni mający prawo do renty rodzinnej: żona Ania nie uzyskująca dochodów oraz dwoje dzieci

• Renta przysługująca wdowie: 60%, czyli 600 euro
• Renta przysługująca dzieciom: łącznie 40% (400 euro), a więc po 200 euro na osobę

Przykład 2

Krewni mający prawo do renty rodzinnej: żona Ania uzyskująca dochód w wysokości 20000 euro oraz czworo dzieci

• Renta przysługująca wdowie: 60% (600 euro) - 25% (150 euro) = 450 euro
• Renta przysługująca dzieciom: łącznie 40% (400 euro), a więc po 100 euro na osobę

Przykład 3

Krewni mający prawo do renty rodzinnej: trójka niepracujących dzieci (Ania też już niestety nie żyje)

• Renta przysługująca dzieciom: łącznie 100% (1000 euro), a więc po 333,33 euro na osobę

Przykład 4

Krewni mający prawo do renty rodzinnej: rodzice Kazia (był on bezdzietnym kawalerem)

• Renta przysługująca rodzicom: łącznie 30% (300 euro), a więc po 150 euro na osobę (po 15%)

Przykład 5

Krewni mający prawo do renty rodzinnej: czwórka braci Kazia (bezdzietny kawaler, rodzice nie żyją)

• Renta przysługująca braciom: łącznie 60% (600 euro), a więc po 150 euro na głowę (po 15%)

UWAGA! W niektórych przypadkach INPS „dopłaca” pewną kwotę do renty rodzinnej, dlatego nie zdziwcie się, jeśli otrzymacie więcej niż sobie wyliczyliście. Chodzi o to, by nie zachodziły niesprawiedliwe różnice w wypłacie renty w przypadku dochodu w nieznaczny tylko sposób przekraczającego limity – dlatego też co roku należy przedstawić w INPS zaświadczenie o uzyskanych dochodach.

Ograniczenia związane z różnicą wieku

Tak jak przewidywałam, w dniu 15.06.2016 r. wyrokiem nr 174 włoski Trybunał Konstytucyjny uznał opisane poniżej ograniczenia za niezgodne z konstytucją.

Wyobraźcie sobie, że od 2012 roku rząd postanowił „ukarać” obywateli, którzy ośmielają się w podeszłym wieku zawierać związek małżeński z dużo młodszą osobą i uzależnił wysokość renty rodzinnej od stażu małżeńskiego. Przepis ten jest potocznie zwany „przepisem przeciwopiekunkowym” (norma antibadanti), gdyż generalnie ma na celu chronić włoskie rodziny przed chciwymi pomocami domowymi z zagranicy, które sobie tylko znanymi metodami łapią w swe sidła biednych staruszków, by dorwać się do ich pieniędzy. Założymy się, że prędzej czy później zajmie się nim Trybunał Konstytucyjny? ;)

W każdym razie, ograniczenia dotyczą obywateli w wieku ponad 70 lat, które biorą za żonę bądź męża osobę o co najmniej 20 lat od nich młodszą. Wysokość renty rodzinnej zostaje zmniejszona o 10% za każdy rok brakujący do osiągnięcia 10-letniego stażu małżeńskiego, więc w praktyce wygląda to następująco:

Staż małżeński	Wysokość renty rodzinnej
10 lat	60% (cała przysługująca kwota)
9 lat	54%
8 lat	48%
7 lat	42%
6 lat	36%
5 lat	30%
4 lata	24%
3 lata	18%
2 lata	12%
1 rok	6%

Wniosek o przyznanie renty rodzinnej

Wniosek o przyznanie renty rodzinnej możecie złożyć w każdej chwili, bez względu na to, ile czasu upłynęło od śmierci osoby ubezpieczonej – nie tracicie zaległych „rat”, zostaną Wam one po prostu wypłacone z opóźnieniem. Pamiętajcie jednak, że macie na to dziesięć lat od momentu zgonu - jeśli wniosek złożycie później, otrzymacie zaległe raty jedynie do dziesięciu lat wstecz.

Wniosek wraz z załącznikami (zmieniają się one w zależności od Waszej sytuacji) można złożyć tylko i wyłącznie drogą elektroniczną lub telefonicznie – nie ma możliwości osobistego złożenia wniosku. INPS daje Wam do wyboru następujące opcje:

• złożenie wniosku na stronie internetowej INPS – musicie być zarejestrowani na portalu i posiadać kod dostępu (PIN) lub być w posiadaniu narzędzia SPID
  
• złożenie wniosku przez telefon, dzwoniąc na specjalny numer INPS – darmowy 803164 z telefonów stacjonarnych lub płatny 06 164164 z telefonów komórkowych i zza granicy
• skorzystanie z pośrednictwa związków zawodowych (patronato), które wypełnią wniosek i prześlą go w Waszym imieniu do INPS

Utrata prawa do renty rodzinnej

Prawo do renty rodzinnej tracicie w następujących przypadkach:

• jeśli wdowa/wdowiec wstąpi w nowy związek małżeński - INPS wypłaci Wam wówczas (na Wasz wniosek, nie jest to wypłata automatyczna) równowartość dwuletniej renty, jaką do tej pory otrzymywaliście
• gdy nieletnie dziecko lub wnuk ukończy 18. rok życia i nie będzie kontynuować nauki
• gdy uczeń szkoły średniej zakończy lub przedwcześnie przerwie naukę, a w każdym razie w momencie ukończenia 21. roku życia
• gdy student obroni pracę magisterską lub przerwie studia, a w każdym razie w momencie ukończenia 26. roku życia
• jeśli uczące się dziecko lub wnuk podejmie pracę
• jeśli niepełnosprawne dziecko lub wnuk stanie się zdolne do pracy lub zacznie uzyskiwać dochody
• jeśli rodzice zaczną uzyskiwać dochody (np. nabędą prawo do emerytury)
• jeśli rodzeństwo zacznie uzyskiwać dochody, wstąpi w związek małżeński lub stanie się zdolne do pracy

Jeżeli prawo do renty rodzinnej mają jednocześnie inne osoby, np. Wasze dzieci lub drugi małżonek zmarłego, mogą one wystąpić do INPS z wnioskiem o zwiększenie kwoty świadczenia, biorąc pod uwagę, że Wasza część została „zwolniona”

Jeśli po utracie prawa do renty rodzinnej ponownie je nabędziecie (np. podejmiecie na nowo naukę w szkole wyższej przed ukończeniem 26. roku życia), możecie ponownie ubiegać się o jej przyznanie, gdyż prawo to zostaje ona jedynie zawieszone.